De meeste Zelenaren weten onderhand wel dat onze gemeente in 1999-2000 haar twaalfhonderdjarig bestaan viert, maar wellicht stellen velen zich vragen over de precieze draagwijdte daarvan. Waarom gebeurt dat nu juist rond de eeuwwende ? Is Zele al zo oud ? Of, omgekeerd, is het niet nog ouder ?

Mensen met geschiedkundige belangstelling zullen wel vermoeden dat het hele gebeuren te maken heeft met Ludgerus, de patroonheilige van onze decanale kerk, en met zijn abdij van Werden (nu een deelgemeente van de Duitse grootstad Essen), waarmee Zele eeuwenlang (tot omstreeks 1800) verbonden is geweest. Op de historiek van die relatie zal ik in een volgende bijdrage wat nader ingaan. Ik beperk mij nu tot een beknopte verantwoording van 1200 jaar Zele.

De missionaris Liudger of Ludgerus werd rond 742 in Friesland geboren en stierf in 809 als eerste bisschop van Münster. In 799 (1200 jaar geleden dus) stichtte hij te Werden een klooster, dat zou uitgroeien tot de befaamde benedictijnerabdij aan de Roer. Karel de Grote kende en apprecieerde Ludgerus, en wilde zijn zendingswerk financieel ondersteunen door hem het klooster van Lotusa (= Leuze, in Henegouwen) te schenken, met al de kerken en domeinen die van dat klooster afhingen (Ludgerus kon daaruit dus inkomsten putten). De eerste levensbeschrijving van de heilige (uit de eerste helft van de 9e eeuw) plaatst deze schenking in 805, vlak na zijn bisschopswijding.
De tweede en de derde biografie, die ook nog uit de 9e eeuw dateren, situeren ze vroeger, nl. na de terugkeer van Ludgerus uit Italië in 787. De historici beschouwen deze laatste tijdsaanduiding als de meest waarschijnlijke. De naam Zele komt in deze tekst niet expliciet voor. Dat is wel het geval met een aantal Zeelse straat- en gehuchtnamen (bv. Avermaat, Durmen, Rinkhout, Veldeken) in een cijns- of tiendregister, afkomstig uit Werden en daterend uit de tweede helft van de 11e of het begin van de 12e eeuw. Daaruit blijkt dat inwoners van Zele in die tijd een belasting verschuldigd waren aan de abt van Werden, hetgeen wijst op een sinds lang gevestigde toestand. Tussen 1125 en 1140 verschijnt dan een vierde
levensbeschrijving van Ludgerus. Luidens deze tekst zou Karel de Grote, onmiddellijk na de dood van de heilige (in 809) en te zijner eer en nagedachtenis, het kroongoed Zele, gelegen tussen de Schelde, de Durme en de bossen (men denke aan de wijk Bos) met al de erbij horende tienden (= kerkelijke belasting bestaande uit het tiende deel van de opbrengst van oogst en veeteelt) ten eeuwigen dage aan het klooster van Werden hebben geschonken. 

Deze getuigenissen mogen dan al vrij laat zijn, de historici weten dat tiendrechten en/of onroerend eigendom van een verafgelegen abdij doorgaans op een zeer oude schenking teruggaan. Bovendien ziet men niet goed in hoe en waarom een Duitse abdij na de opdeling van het Karolingisch keizerrijk in 743 (verdrag van Verdun) nog grondbezit zou verworven hebben in onze streek (Zele lag ten westen van de Schelde, dus in het West-Frankische rijk).De oplossing lezen we in de eindverhandeling die de Vlaamse historicus Hans Rombaut in 1985 maakte bij prof. Adriaan Verhulst (Universiteit Gent) over dit soort verafgelegen domeinen van abdijen. Rombaut toonde aan dat Zele deelbezit moet geweest zijn van het reeds vermelde klooster van Lotusa/Leuze, en dat het dus samen met dat klooster aan Ludgerus werd geschonken. Na diens dood werd het bezit van zijn abdij in Werden, waar men eeuwen later (in de vierde Ludgerus-vita) Zele als een afzonderlijke schenking van Karel de Grote zal voorstellen, om zo de tiendrechten nog eens extra te rechtvaardigen. Vermits, zoals reeds aangestipt, de eerste biografen van Ludgerus de schenking van Lotusa (en dus van Zele) niet eenduidig dateren, kunnen we daarvoor geen vaste datum in aanmerking nemen, maar het gaat in elk
geval om een feit van de late 8e of het begin van de 9e eeuw.

Voor de viering van 1200 jaar Zele kon de gemeente zich dus het best aansluiten bij de twaalfhonderdste verjaardag van de stichting (in 799) van de abdij van Werden zelf, onze bakermat in Rijnland-Westfalen. Als Zele op het ogenblik van de schenking een domein was van Lotusa (zelf een stichting van de heilige Amandus [† 675/680] of van één van diens volgelingen), dan was het dus al ouder. Dat suggereren ook de plaatsnaamkunde en de archeologie (met sporen van bewoning in de Romeinse tijd [vorig jaar bewezen door de opgraving ter hoogte van Kamershoek] en zelfs in de prehistorie). Dit is echter slechts vage kennis, niet gebaseerd op documenten. Pas door de schenking van Karel de Grote aan Ludgerus is Zele aanwijsbaar in de geschiedenis getreden, kerkelijk verbonden met en tevens "wingewest" van een Duitse abdij, en dat tot na de Franse Revolutie. Daar ligt de betekenis en de draagwijdte van "1200 jaar Zele".  

Lees meer in het artikel Zele-Werden.